สมชาย วงศ์สวัสดิ์ สมรสกับ นางเยาวภา วงศ์สวัสดิ์ (น้องสาว พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร)[2] มีบุตร 3 คนคือ นายยศธนัน วงศ์สวัสดิ์ นางสาวชินณิชา วงศ์สวัสดิ์ และ นางสาวชยาภา วงศ์สวัสดิ์

การศึกษา

สำเร็จการศึกษาจากนิติศาสตร์บัณฑิต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เมื่อ พ.ศ. 2513 ต่อมาปี 2516 เข้าศึกษาต่อเนติบัณฑิตไทย (นบท.) สำนักอบรมศึกษากฎหมายแห่งเนติบัณฑิตยสภา เมื่อ 2539 ปริญญาบัตร หลักสูตรป้องกันราชอาณาจักร วิทยาลัยป้องกันราชอาณาจักร รุ่นที่ 38 และในปี 2545 รัฐประศาสนศาสตร์ มหาบัณฑิต หลักสูตรการจัดการภาครัฐและภาคเอกชนมหาบัณฑิต สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์

หน้าที่การงาน

หลังจากสำเร็จการศึกษาแล้วสอบบรรจุเข้าเป็นผู้ช่วยผู้พิพากษา กระทรวงยุติธรรม เมื่อ พ.ศ. 2517 ต่อมาได้เป็นผู้ช่วยผู้พิพากษาประจำกระทรวง พ.ศ. 2518 ผู้พิพากษาศาลแขวงเชียงใหม่ พ.ศ. 2519 จากนั้นได้เลื่อนตำแหน่งเป้นผู้พิพากษาศาลจังหวัดเชียงใหม่ พ.ศ. 2520 แล้วจึงย้ายไปเป็นผู้พิพากษาศาลจังหวัดเชียงราย พ.ศ. 2526 จากนั้นย้ายไปเป็นผู้พิพากษาหัวหน้าศาลจังหวัดพังงา พ.ศ. 2529 ต่อมาได้เป็นผู้พิพากษาหัวหน้าศาลคดีเด็กและเยาวชนจังหวัดระยอง พ.ศ. 2530 ย้ายไปเป็นผู้พิพากษาหัวหน้าศาลจังหวัดชลบุรี พ.ศ. 2531 ย้านไปเป็นผู้พิพากษาหัวหน้าศาลจังหวัดนนทบุรี พ.ศ. 2532 ย้ายไปเป็นผู้พิพากษาหัวหน้าคณะในศาลอาญาธนบุรี พ.ศ. 2533 เลื่อนตำแหน่งผู้พิพากษาศาลอุทธรณ์ภาค 3 พ.ศ. 2536 ย้ายไปเป็นผู้พิพากษาหัวหน้าคณะในศาลอุทธรณ์ภาค 2 พ.ศ. 2540

ต่อมาได้เลื่อนตำแหน่งที่สูงขึ้นเป็นรองปลัดกระทรวงยุติธรรม ฝ่ายวิชาการ พ.ศ. 2541 หลังจากนั้นได้ย้ายไปเป็นรองปลัดกระทรวงยุติธรรม ฝ่ายบริหาร พ.ศ. 2542 หลังจากนั้นได้เลื่อนตำแหน่งสูงสุดเป็นปลัดกระทรวงยุติธรรม 11 พ.ย. 2542 หลังจากนั้นจึงย้ายไปเป็นปลัดกระทรวงแรงงาน 8 มี.ค. 2549 - ก.ย. 2549

หลังจากเกษียณอายุราชการแล้วได้ดำรงตำแหน่งประธานกรรมการสภาวิจัยแห่งชาติสาขานิติศาสตร์ พ.ศ. 2542- 2549 กรรมการเนติบัณฑิตยสภา, ประธานคณะกรรมการตรวจสอบทรัพย์สินผู้เกี่ยวข้องกับยาเสพติดให้โทษ, กรรมการการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.), กรรมการบริษัทผลิตไฟฟ้า จำกัด (มหาชน), กรรมการธนาคารกรุงไทย จำกัด (มหาชน)[3], กรรมการ บริษัท ปตท. จำกัด (มหาชน), กรรมการบริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน), กรรมการบริษัทไทยออยล์ จำกัด (มหาชน), นกรรมการคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด (ป.ป.ส.), กรรมการคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการฟอกเงิน (ป.ป.ง.), กรรมการคณะกรรมการกฤษฎีกา, กรรมการคณะกรรมการนโยบายตำรวจแห่งชาติ (ก.ต.ช.), กรรมการคณะกรรมการข้าราชการตำรวจ (ก.ตร.), กรรมการคณะกรรมการข้าราชการพลเรือน (กพ.), กรรมการคณะกรรมการอัยการ (กอ.), กรรมการคณะกรรมการตุลาการ, กรรมการคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารแห่งชาติ, กรรมการสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล

การดำรงตำแหน่งทางการเมือง

ในปี พ.ศ. 2550 เป็นรองหัวหน้าพรรคพลังประชาชน ต่อมาในปี พ.ศ. 2551 รักษาการรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ และในเดือนกันยายน พ.ศ. 2551 รักษาการนายกรัฐมนตรี 17 กันยายน 2551 ได้รับการคัดเลือกจากสภา ให้ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี คนที่ 26 ของประเทศไทย

เครื่องราชอิสริยาภรณ์

ปี 2542 เหรียญจักรพรรดิมาลา (จ.ม.ร.)

ปี 2540 มหาปรมาภรณ์ช้างเผือก (ม.ป.ช.)

ปี 2535 มหาวชิรมงกุฎไทย (ม.ว.ม.)

ปี 2532 ประถมาภรณ์ช้างเผือก (ป.ช.)

ปี 2529 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.)

ปี 2527 ทวีติยาภรณ์ช้างเผือก (ท.ช.)

ปี 2523 ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย (ท.ม.)

ทั้งนี้ นายสมชาย ได้รับเสียงติติงมากมายโดยเฉพาะสายสัมพันธ์ใกล้ชิดกับ พ.ต.ท.ทักษิณ ชินวัตร อดีตนายรัฐมนตรีคนที่ 25 ซึ่งถูกรัฐประหารยึดอำนาจไป เนื่องจากมีภรรยาเป็นน้องเขยของอดีตผู้นำ อีกทั้งยังเป็นหนึ่งในแกนหลักของกลุ่มวังบัวบาน มุ้งใหญ่ส.ส.ทางเหนือของพรรคไทยรักไทย ทำให้เกิดข้อครหาว่าการขึ้นดำรงตำแหน่งสูงสุดของประเทศครั้งนี้เป็นเพราะ ภรรยา อุ้มสม !!

สิ่งที่จะต้องจับตาต่อไปคือ วาจาของว่าที่นายกฯ คนที่ 26 นี้ ที่ระบุว่า แม้จะมีสายสัมพันธ์ใกล้ชิดกับอดีตนายกฯ แต่ยืนยันจะไม่เข้าไปยุ่งเกี่ยวกับเรื่องทางคดีใดๆ ของพ.ต.ท.ทักษิณ และครอบครัวจะกระทำตามที่ได้ลั่นเอาไว้หรือไม่.