พิธีถวายพระเพลิงพระศพ สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ จะมีขึ้นในวันที่ 15 พฤศจิกายน 2551 นี่แล้ว การตระเตรียมต่างๆ โดยเฉพาะการตกแต่งอาณาบริเวณโดยรอบท้องพระเมรุจวนเจียนจะแล้วเสร็จเต็มที

จะขาดก็แต่เพียงบนพระจิตกาธาน ซึ่งจะได้รับการตกแต่งด้วย งานแทงหยวก ซึ่งจะใช้หยวก หรือกาบกล้วยแกะเป็นลวดลายวิจิตรงดงาม

งานแทงหยวก เป็นงานฝีมือชั้นสูงอันเกิดจากภูมิปัญญาชาวบ้าน โดยเฉพาะช่างเมืองเพชร ที่นำหยวกหรือกาบกล้วยมาแกะเป็นลายไทย ใช้ในการประดับเชิงตะกอน

เล่ากันว่าสมัยก่อนเวลาที่มีการเผาศพบนเชิงตะกอน ความร้อนแรงของไฟทำให้เสาเชิงตะกอนร้อนจนมอดไหม้ ชาวบ้านจึงนำหยวกกล้วยมาผูกไว้กับเสาเพื่อกันความร้อน และต่อมาเพื่อให้ดูสวยงามจึงมีการแกะเป็นลวดลายขึ้น

ปัจจุบัน งานแทงหยวกแทบจะสูญหายไปหมดแล้ว จะมีเหลือก็เพียงไม่กี่แห่ง อย่างที่จังหวัดเพชรบุรี เหลือเพียงแค่ในตระกูล สุสุทธิ แห่งเดียว

ประสม สุสุทธิ ช่างแทงหยวก ที่ฝีมือเชี่ยวชาญอย่างเอกอุ วันนี้แม้จะล่วงเลยเข้าสู่วัย 87 ปี นอกจากประสิทธิภาพการฟังจะย่อหย่อนไปบ้าง แต่ฝีมือการแทงหยวกไม่ได้ถดถอยลงแต่อย่างใด

ครูประสม คือผู้ที่ได้เข้าไปถวายงานแทงหยวกประดับพระจิตกาธานในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศพสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอฯ

สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอฯ สิ้นพระชนม์วันที่ 2 มกราคม 2551 พอวันที่ 13 คุณอาวุธ (เงินชูกลิ่น) ก็มาที่บ้าน บอกว่าสมเด็จฯ รับสั่งให้มาดูว่าว่างมั้ย ครูประสม เล่าให้ฟัง

เช้าวันที่พบกันตามนัดหมาย ครูประสม ในเสื้อผ้าป่านกับผ้าขาวม้าผืน กุลีกุจอต้อนรับพร้อมกับ วิริยะ สุสุทธิ ลูกชายคนเล็ก หนึ่งในจำนวน 8 พี่น้อง ส่วนป้า พนอ สุสุทธิ คู่ชีวิต กับ พิษณุ สุสุทธิ ลูกชายคนที่ 3 ง่วนกับการตกแต่งพวงหรีดอยู่ใกล้ๆ ภายในบ้านหลังน้อยข้างวัดคงคาราม ริมถนนบันไดอิฐ จังหวัดเพชรบุรี

เพราะลำพังรับแทงหยวกอย่างเดียวไม่สามารถจะเป็นอาชีพหลักได้ เนื่องจากงานแทงหยวกจะมีก็เฉพาะงานพระราชทานเพลิงเท่านั้น ฉะนั้นปีหนึ่งจะมีมาว่าจ้างสัก 20 งานก็ถือว่ามากแล้ว บ้านสุสุทธิจึงต้องรับทำพวงหรีด จัดดอกไม้สด รับออกแบบลาย ฯลฯ

ครูประสม เล่าว่า ครูเกิดในตระกูลช่าง โดยมีตาซึ่งสืบเชื้อสายจีนเป็นช่างเขียน ปู่ทำงานเป็นช่างปั้น และลุงมีความชำนาญเรื่องปูน แต่ครั้งนั้นครูยังเด็กนัก กระทั่งอายุได้ 7 ขวบ จึงสนใจและค่อยๆ เรียนรู้งานแทงหยวกตั้งแต่นั้นมา

แต่วิชาที่เล่าเรียนมาโดยตรงกลับเป็นบัญชี

ผมจบบัญชี ธรรมศาสตร์ รุ่น 1 รุ่นเดียวกับ บุญชู โรจนเสถียร จบมาแล้วทำงานแบงก์ชาติอยู่ 10 ปี กระทั่งคุณหญิงเต็มสิริ บุณยสิงห์ มาเห็นงานแกะหยวกก็เลยเชิญไปออกทีวี เผยแพร่ศิลปะการแทงหยวก

ครูประสมเล่าไปยิ้มไปอย่างอารมณ์ดี ขณะที่ลูกชายคนเล็กขยับเข้ามาใกล้เพื่อทำหน้าที่เป็นโฆษกแทนพ่อ

พ่อผมฟังไม่ค่อยได้ยิน ต้องถามเสียงดังนิดนึง แล้วเล่าต่อว่า

คุณพ่อเก่งงานศิลปะทุกแขนง โดยเฉพาะงานลายเส้น เพราะตระกูลสุสุทธิเป็นช่างเหล็ก รวมทั้งช่างเขียนด้วย

พ่อเป็นลูกคนโตของตระกูล เคยไปอยู่กับพระเลยได้ศิลปะการแทงหยวกมา เพราะเมื่อก่อนคนที่แทงหยวกก็คือพระ พอสวดศพเสร็จสามทุ่ม พระก็เริ่มแทงหยวกกันแล้ว

วิริยะเล่าว่า เมื่อหนุ่มๆ พ่อก็ไม่ได้มีอาชีพแทงหยวก มาเริ่มจับงานแทงหยวกอย่างเป็นจริงเป็นจังสักอายุประมาณ 50 ปี ช่วงที่เพชรบุรีเริ่มบูมงานแต่งดอกไม้งานศพกัน ตอนนั้นที่เพชรบุรียังมีช่างแทงหยวกโบราณกันมาก ต่างก็รวมกันตั้งเป็นคุ้มเพื่อสำแดงฝีมือกัน

มาช่วงหลังๆ ที่คนแทงหยวกค่อยๆ เหลือน้อยลงทุกที พ่อเห็นว่าศิลปะการแทงหยวกกำลังจะหมดไป จึงรวบรวมทีมของ เด็กวัดรุ่นคุณพ่อ เผยแพร่งานศิลปะการแทงหยวก

ขณะเดียวกันลูกๆ ทั้งแปดคน ที่ทำงานเป็นครู ทั้งที่เป็นครูสอนศิลปะ สอนคณิตศาสตร์ ต่างนำเอางานศิลปะการแทงหยวกเข้าไปสอดแทรกในบทเรียนให้กับเด็กๆ

กระทั่ง ในปี พ.ศ.2539 ครูประสมก็ได้รับการติดต่อให้เข้าไปทำงานแทงหยวกประดับพระเมรุมาศของสมเด็จย่า นับเป็นเกียรติของตระกูลสุสุทธิ แม้ว่าลุงประสมจะเข้าไปแทงหยวกถวายในนามของสถาบันราชภัฎเพชรบุรี แต่ก็ทำให้คนรู้จักชื่อของ ประสม สุสุทธิ

ปีที่ไปแทงหยวกประดับพระจิตกาธานของสมเด็จย่า ผมไปรับโล่จากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ในฐานะที่ได้รับการยกย่องเป็นผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรม สาขาทัศนศิลป์ (แทงหยวก) แล้วสมเด็จพระเทพรัตนฯ ทรงมีรับสั่งให้กองราชภัณฑ์มาตามตัวไปแทงหยวก โดยเตรียมอุปกรณ์ทุกอย่างให้หมด ไปแต่ตัวอย่างเดียว

ตอนนั้นผมไปในนามของวิทยาลัยครูเพชรบุรี เพราะยังไม่มีกระทรวงวัฒนธรรม เข้ารับโล่ รับปริญญาบัตรกิติมศักดิ์ ก็เลยยกชื่อเสียงให้ทางวิทยาลัย ลุงประสมย้อนอดีตให้ฟัง

วิริยะเสริมว่า ตอนงานสมเด็จย่า เราไปในนามกลุ่มแทงหยวกอยู่ในกลุ่มสภาวัฒนธรรมของจังหวัดเพชรบุรี ซึ่งแต่ก่อนเป็นวิทยาลัยครูเดิม ไปกันประมาณ 20 คน ทางสำนักพระราชวังและกรมศิลปากรเตรียมทุกอย่างไว้ให้หมด รวมทั้งกำหนดลายให้ด้วย แต่ทางเราก็ใส่ลายเข้าไปเสริมด้วย โดยเลือกเฉพาะลายที่สอดคล้องกัน และต้องเข้ากันได้กับดอกไม้สดที่นำมาประดับด้วย

จากวันนี้จนถึงวันนี้เป็นเวลา 12 ปี วิริยะ บอกว่าทีมเผยแพร่งานแทงหยวกของคุณพ่อเสียชีวิตไปแล้วก็หลายคน

ขณะที่คนรุ่นใหม่เข้ามารับไม้ สืบทอดศิลปะแขนงนี้ ซึ่งก็คือ ลูกๆ ทั้ง 8 คน ประกอบด้วย จ.ส.อ.เสนีย์ อเนก พิษณุ จักรี สงกรานต์ พัฒนา ศานิต และวิริยะ เริ่มสืบทอดงานแทงหยวกของคุณพ่อ รวมทั้งหลานอีก 2 คน คือ ด.ช.ปรมินทร์ และด.ญ. นรินทร โดยยังมีคุณพ่อเป็นหัวเรี่ยวหัวแรง

สำหรับปีนี้เราเตรียมลายไว้หมดแล้ว มีลายฟัน 1 คือลายฟันปลา ลายฟัน 3 คือ ลายกระจัง ลายฟัน 5 คือมี 5 หยัก โดยแกะลายแล้วจะนำแต่ละแผงมาทับซ้อนกันเป็นแผงลาย ซึ่งนอกจากความสวยงามแล้ว การนำแผงลายมาซ้อนกัน 3 ชั้น เป็นการช่วยชะลอการเหี่ยวเฉาของชิ้นงาน

วิริยะ เล่าต่อไปว่า ลายที่เราใช้นอกจากลายโบราณ อย่าง ลายกระจังทั้งหมด ยังมีลายประยุกต์ ซึ่งประยุกต์จากลายปูนปั้นมาเป็นลายแทงหยวก เช่น ลายกระจังรวน กระจังปฏิญาณ กระจังใบเทศ ซึ่งที่อื่นทำไม่ได้เพราะมีส่วนของเอว ทำให้ลายหักเสีย เราทำได้หมด หรือ ลายสาหร่ายข้างเสา นั่นก็เป็นลายประยุกต์มา หรือที่เห็นเป็นการสะบัดลายของงานปูนปั้น เราก็สามารถทำได้

ถามว่าการแทงหยวกยากที่สุดตรงไหน วิริยะบอกว่า ยากทุกตอน

เริ่มตั้งแต่กระบวนการคัดเลือกต้นกล้วย ซึ่งต้องใช้ต้นกล้วยตานีที่ยังเป็นหนุ่มเป็นสาว ยังไม่ออกเคยเครือ เพราะกาบจะรัดแน่น เหนียว และร่องน้ำจะละเอียดทำให้อุ้มน้ำได้มาก นอกจากนี้ยังต้องเลือกต้นที่ลำต้นตรง ลำต้นเท่ากัน กาบเนียนขาวสะอาด

ต้นหนึ่งใช้ได้ 2 ท่อน คือประมาณ 1 ชุด แต่บางต้นก็ใช้ได้แค่ท่อนเดียว

ครั้งนี้กำหนดไว้ว่าจะใช้ต้นกล้วยประมาณ 100 ต้น คือจำนวนเท่ากับเมื่อครั้งงานพระเมรุมาศสมเด็จย่า เพราะต้องประดับตรงเชิงจิตกาธานทั้งหมด รวมทั้งบริเวณส่วนบนด้วย

ทั้งนี้ นอกจากการแลลายแบบสดๆ คือไม่มีการร่างแบบไว้ก่อน แต่ลงมือแลลายด้วยมีดคมกริบในเดี๋ยวนั้น ยังต้องมีการ ใส่สี ซึ่งวิริยะบอกว่าในสมัยก่อนจะใช้สีผสมอาหารราดลงบนตัวลาย แล้วเช็ดด้วยน้ำอีกครั้ง สีที่ราดลงไปจะซึมลงไปในเนื้อลาย เกิดเป็นลายบนหยวกกล้วยเหมือนกับการสักแท็ตทู ซึ่งปัจจุบันสามารถใช้สีเคมีแทนสีผสมอาหารได้

ทว่า เมื่อต้องลงสีบนลาย ปัญหาที่ตามมาคือ ทำให้หยวกกล้วยที่แลลายแล้วมีอายุน้อยลง 50% เพราะเป็นการทำลายร่องน้ำของหยวกกล้วย

เราทำต้องใช้คนเยอะ เพราะต้องแข่งกับเวลา เนื่องจากงานแทงหยวกอยู่ได้เต็มที่ 3 วัน ฉะนั้นตรงเชิงตะกอนที่ใกล้ตาที่สุดผมต้องทำ 2 ชุด

เรากะว่าจะใช้เวลาทำทั้งหมดประมาณ 40 ชั่วโมง ฉะนั้นจะเริ่มลงมือทำตั้งแต่วันที่ 13 พฤศจิกายน และนำขึ้นประดับบนพระจิตกาธานวันที่ 14 พฤศจิกายนแต่เช้า เพราะตอนบ่ายจะเริ่มเข้าสู่พิธีแล้ว

หลังจากอัญเชิญหีบพระศพกับพระโกศแล้ว งานชุดแรกจะเริ่มเหี่ยวแล้ว พอกลางคืนผมจะต้องเข้าไปแก้ไข นำชุดใหม่ที่ทำแล้วเข้าไปเปลี่ยนแทนเพื่อว่าในวันพระราชทานเพลิงพระศพงานแทงหยวกจะได้ดูสดใหม่

นั่งคุยกันจนเวลาล่วงเลยเข้าสู่บ่ายแก่ๆ แล้ว ครูประสมเริ่มลุกเดินยืดเส้นยืดสาย แล้วหยิบแผ่นพลาสติกลูกฟูกลงนั่งกับพื้น พร้อมกับชอล์ก 1 แท่ง นั่งตวัดลายเส้นอย่างชำนาญ เพียง 4 นาทีก็ได้ออกมาเป็นรูปหนุมานชาญสมร

ลูกๆ บ้านนี้ทุกคนแทงหยวกได้เหมือนพ่อ จะมีก็แค่การเขียนลายเส้นนี่แหละที่ยังเทียบพ่อไม่ได้ วิริยะบอก

ที่มา หนังสือพิมพ์มติชน วันที่ 3 พ.ย. 2551