การสืบทอดประเพณีลอยกระทง นับแต่อดีตเป็นต้นมา ได้หันเหออกจากพื้นฐานความตั้งใจที่ดีงามอย่างต่อเนื่อง เป็นเพราะการให้ความสำคัญที่พิธีกรรม และการปรุงแต่งตามยุคสมัย มากกว่าความพยายามที่จะเข้าใจและรักษาไว้ซึ่งความตั้งใจที่ดีที่มีมาแต่เริ่ม ยุคสมัยของการรื่นเริงได้ถูกนำมาปรุงแต่งจนบางครั้งเกินเลยความพอดี เป็นเหตุให้กิจกรรมลอยกระทงสร้างความเสียหายและสูญเสียในหลายพื้นที่ทุกปี

วันลอยกระทงกลายเป็นวันที่หลายคนไม่เคยลืม การบาดเจ็บ ความพิการจากประทัดยักษ์ การระเบิดของพลุ ดอกไม้ไฟ บางรายถึงขั้นสูญเสียดวงตา นิ้ว มือ และชีวิต จากกิจกรรมประกอบการลอยกระทง ที่ไม่เคยมีมาแต่เก่าก่อน วันลอยกระทงในหลายพื้นที่ได้กลายเป็นโอกาสทางธุรกิจ ที่จะหารายได้ และให้บริการผู้ที่มาร่วมงานลอยกระทง และส่วนใหญ่ก็ให้ความสำคัญที่กิจกรรมการรื่นเริงและบรรยากาศของการร่วมกันลอยกระทงที่เป็นสิ่งประดิษฐ์ ซึ่งถกเถียงมายาวนานว่าควรจะเป็นวัสดุธรรมชาติ หรือวัสดุสังเคราะห์ที่ไม่ย่อยสลาย หรือย่อยสลายได้ยาก

การถกเถียงจะลงเอยประการใดก็ตาม จำนวนกระทงก็เพิ่มมากขึ้นในทุกสายน้ำ เพิ่มมากขึ้นในด้านการนำกระทงมาลอย แต่อีกด้านของการแสดงออกถึงการรำลึกถึงคุณค่าของสายน้ำ ด้วยการช่วยกันดูแลรักษาสายน้ำให้สะอาด สดใสมีชีวิตชีวา พึ่งพาอาศัยได้ แทบจะไม่ปรากฏเป็นที่รับรู้ เป็นอันว่าในรอบปี 365 วัน มีวันที่รำลึกถึงคุณค่าของสายน้ำเพียงวันเดียว คือวันลอยกระทง ที่เหลืออีก 364 วัน ก็ไม่ได้ช่วย ไม่ได้มีส่วนร่วมในการบำรุงรักษา และป้องกันมิให้สายน้ำต้องปนเปื้อนด้วยการถ่ายเทของเสียและสิ่งปฏิกูลลงสายน้ำ โดยไม่มีการบำบัดอย่างถูกต้อง

วันที่รำลึกถึงเพียงวันเดียวนี้เอง แทนที่จะเป็นวันละ ลดการปนเปื้อน และการถ่ายเทสิ่งปฏิกูลลงสายน้ำ แต่กลับเป็นวันที่คนจำนวนไม่น้อย ตั้งอกตั้งใจรอคอยที่จะนำเอากระทงลงไปลอยในสายน้ำ แล้วกลับบ้านไป ปล่อยให้กระทงจมดิ่ง เอียง คว่ำ และถูกพัดพาไปรวมกันที่สะพาน ประตูน้ำ สิ่งปลูกสร้าง รวมทั้งอาคารบ้านเรือนสองริมฝั่งสายน้ำ

บ้างก็เชื่อว่าการลอยกระทง เป็นการลอยเคราะห์ ไม่ทราบว่าไปเอาตำนานมาจากไหน ถ้าเป็นเช่นนั้นจริงๆ เคราะห์ที่ลอยจากการปล่อยกระทงจากที่หนึ่งก็จะไปสะสมรวมกันอีกที่หนึ่ง ซึ่งจะทำให้ที่นั้นๆ เต็มไปด้วยเคราะห์กรรม ผู้คนที่อาศัยในที่นั้นๆ จะต้องมีความยากลำบากยาวนาน จากเคราะห์กรรมของผู้อื่นที่ลอยมาใช่ไหม แล้วผู้คนที่ฉกฉวยโอกาสเก็บกระทงในสายน้ำต่างๆ ก็จะมิต้องรับเอาเคราะห์กรรมที่เจ้าของกระทงลอยมาพร้อมกระทงหรือ แล้วผู้คนที่เก็บกระทงจะต้องล้มตาย หรือยากลำบากจากเคราะห์กรรมนับแต่วันลอยกระทงเป็นต้นไปหรือไม่

แต่ที่แน่ๆ ปลา สัตว์น้ำ และระบบนิเวศของสายน้ำ รับเคราะห์จากการปนเปื้อนของกระทงที่เจ้าของลอยมานับไม่ถ้วน แล้วใครจะช่วยสะเดาะเคราะห์ให้กับสิ่งมีชีวิตในสายน้ำเหล่านี้ ในเมื่อผู้คนส่วนใหญ่ที่ส่งเสียงพูดคุย หัวเราะ หยอกล้อ สนุกสนาน คละเคล้าไปด้วยเสียงเพลง เสียงจุดระเบิดของพลุ ดอกไม้ไฟ ประทัด รวมทั้ง พลุใต้น้ำทุกหนทุกแห่ง และเรือเครื่องหลายชนิด หลายขนาดที่มีส่วนทำให้สายน้ำไม่เหมาะที่จะเป็นที่อยู่อาศัย หลบภัย ผสมพันธุ์ วางไข่ เป็นแหล่งอาหาร และยารักษาโรค อย่างวันคืนก่อนหน้า ความเงียบของค่ำคืนในสายน้ำกลับมาอีกครั้งพร้อมด้วยกระทงจำนวนมากที่ไม่มีใครสนใจว่าจะทำให้เกิดความเสียหายอะไร และอย่างไรต่อสายน้ำ

ถ้ามีการรำลึกถึงคุณค่าของสายน้ำ แบบนี้มากว่า 1 วันต่อปี สายน้ำจะเป็นเช่นไร ความสะอาด สดใส และมีชีวิตชีวาของสายน้ำจะอยู่ที่ใด การปนเปื้นที่เกิดขึ้นในคืนวันลอยกระทง จะก่อให้เกิดความเสียหาย และผลกระทบอื่นมากมายเท่าไร ไม่มีใครอยากรู้ รู้แต่เพียงว่ากิจกรรมเมื่อคืนสร้างรายได้ให้ใครหลายคน สานใยรักให้ใครต่อใครหลายคู่ กระตุ้นการท่องเที่ยวได้ทุกหนทุกแห่ง จริงๆ แล้วเศษเหลือจากการลอยกระทง และกิจกรรมวันลอยกระทงในวันรุ่งขึ้นและอีกหลายวันต่อมาจะเป็นปัจจัยส่งเสริมให้เกิดความเชื่อได้ว่าประเพณีลอยกระทงมีการสืบทอดกันอย่างงดงาม อบอุ่น ประทับใจ ด้วยความรอบรู้ และระมัดระวัง หรือไม่

น่าจะให้การลอยกระทงในปีนี้ เป็นการลอยกระทงที่สืบทอดการรักษาคุณค่าของสายน้ำอย่างแท้จริง ด้วยการลอยกระทงด้วยความรับผิดชอบ และระมัดระวังในกิจกรรมการลอยกระทงของตนเอง ด้วยการลดขนาดกระทงให้เล็กลง ใช้กระทงร่วมกัน และสนับสนุนการเก็บรวบรวมกระทงออกจากสายน้ำด้วยการจ่ายค่าผ่านประตู ค่าทำความสะอาด ค่าเก็บกระทงแก่ผู้ที่มีศักยภาพในการทำความสะอาดสายน้ำ หรือถ้าไม่มีผู้ใดที่จะดำเนินการก็รอดักเก็บกระทงของตนเองที่ลอยไปตามสายน้ำ หรือถ้าไม่แน่ใจในความสามารถที่จะตามเก็บกระทงที่ตนเองควรจะรับผิดชอบได้ ก็ควรจะลอยกระทงในแหล่งน้ำที่มีขอบเขตที่จะสามารถเก็บกระทงคืนในวันรุ่งขึ้นได้ แต่ถ้ายังทำไม่ได้การผูกกระทงให้ลอยไปตามความยาวของสายเส้นที่ผูก แล้วเก็บกู้ในตอนดึกหรือวันรุ่งขึ้น ก็เป็นอีกหนทางหนึ่งของการแสดงออกซึ่งการลอยกระทงด้วยความรับผิดชอบ

กิจกรรมการเล่นพลุ ดอกไม้ไฟ จุดประทัด ปลาดุก ปลาช่อน ตะไลในวันลอยกระทงที่เป็นต้นเหตุของการบาดเจ็บ ความเสียหาย และสูญเสียในหลายปีที่ผ่านมา จนถึงวันนี้ ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่า ไม่ใช่การสืบสานประเพณีลอยกระทงที่น่าภาคภูมิใจในคุณค่าวิถีไทย และจะต้องควบคุมให้อยู่ในขอบเขต ก่อนที่จะทำลายล้างประเพณีลอยกระทงที่ดีงาม และการท่องเที่ยวของประเทศไทย

หน้า 5